Basic Economics – Thomas Sowell

Basic Economics – Thomas Sowell

युद्ध चालू असताना जखमी सैनिकांसाठी आलेल्या वैद्यकीय पथकापुढ एक गंभीर पण तातडीन सोडवावा लागणार असा प्रश्न असतो – तो म्हणजे उपलब्ध औषधापैकी कुठल्या सैनिकाला किती प्रमाणात द्यायचं – जे सैनिक खूपच गंभीर जखमी आहेत आणि त्यांची वाचण्याची शक्यता खूप कमी आहे त्यांना, ज्यांना तातडीन उपचार मिळाले तर पुन्हा बरे होऊन लढू शकतील त्यांना का ज्यांना उपचार नाही मिळाले तरी ते जिवंत होतील आणि बरे होतील त्यांना. युद्ध भूमीवर कधीही डॉक्टर, परिचारिका, इतर सहकर्मी दल किंवा औषध यांचा अमाप पुरवठा नसतो.

मर्यादित संसाधनांचे अनेक उपयोग असताना कुठल्या उपयोगाला प्राधान्य द्यायचं हा अर्थशास्त्रातील मूळ प्रश्न वरील परिस्थिती अचूक विषद करते. अर्थशास्त्र म्हणजे पैसे आणि त्याच्याशी संबंधित गोष्टी असा समज ज्यांचा अर्थशास्त्राशी संबंध आलेला नाही अश्या लोकांचा असतो. पण अर्थशास्त्र म्हणजे एकंदरीत मर्यादित उपलब्ध संसाधनांचे बहुविध उपयोग आणि त्याचे मानवी समाजावर होणारे परिणाम याचं अत्यंत साध्या भाषेत विश्लेषण केल आहे अर्थशास्त्रज्ञ थॉमस सॉवेल यांनी त्यांच्या Basic Economics – A common sense guide to Economy या पुस्तकात.

या पुस्तकाच बलस्थान म्हणजे सहसा कुठल्याही अर्थशास्त्राशी संबंधित पुस्तकात असणाऱ्या अनेक आकृत्या आणि आलेख यांना देण्यात आलेला फाटा. सगळ्या संकल्पना या साध्या सोप्या भाषेत मांडल्यामूळ इंग्रजी समजणाऱ्या कुणालाही सहज समजातील अश्या. भारतीयांसाठी महत्वाच म्हणजे या पुस्तकात अनेक भारतीय उदाहरण असल्यामूळ आपल्याला संकल्पना समजायला आणखी सुकर होतं.

पैसे म्हणजे एखादी वस्तू किंवा साध्य नसून दोन अनोळखी व्यक्ती किंवा समूह यांना व्यवहार करायला बर पडाव म्हणून उत्क्रांतीत उपलब्ध झालेलं एक साधन आहे. अशी कल्पना करा की तुम्हाला रिक्षान एखाद्या ठिकाणी जायचं आहे पण तुमच्याकड डझनभर आंबे आहेत, जे तुम्ही रिक्षाचालकाला देऊ शकता. पण त्याला जर आंबे नको असतील आणि मोसंबी हवी असेल तर दोघंही काहीतरी देण्यासारखी गोष्ट असली – तुमच्याकड आंबे आणि त्याच्याकड सेवा – तरी तो व्यवहार होणार नाही.

कुठल्याही काळात उपलब्ध मर्यादित संसाधनांचा कार्यक्षम उपयोग होतो किंवा नाही यावर त्या समाजाची प्रगती किंवा अधोगती अवलंबून असते. यांमध्ये विविध व्यवस्था – भांडवलवाद, साम्यवाद या कश्या काम करतात आणि त्याचे होणारे परिणाम संबंधित समाजाच्या परिस्थितीवर कसे दिसून येतात हे थॉमस सॉवेल यांनी फार सोप्या पद्धतीन दाखवून दिल आहे.

अर्थशास्त्र म्हणजे काहीतरी जडजंबाळ शास्त्र नसून आपल्या रोजच्या आयुष्यातील घडामोडींशी त्याचा कसा घनिष्ठ संबंध आहे हे आपल्याला कळत. सेवांच्या आणि वस्तूंच्या किमती कमी किंवा जास्त कशा होतात, त्यावर सरकारी नियंत्रण आणायचे प्रयत्न केल तर काय होत, जर त्यावर कुणाच नियंत्रण नसेल तर काय होत, महाग म्हणजे काय स्वस्त म्हणजे काय अश्या अनेक संकल्पना उदाहरणांसहीत लेखकान हाताळल्या आहेत.

रोजगार, रोजगार निर्मिती, वेतन, वेतनवाढ त्यात सरकारी हस्तक्षेपामूळ होणारे परिणाम यावरील विचार स्पष्ट व्हायला अर्थशास्त्र कळून घेतल्यान मदत होते. कनिष्ठ किंवा मध्यमवर्गीय लोकांना उपयुक्त वाटणाऱ्या गोष्टी उदाहरणार्थ किंमत नियंत्रण या प्रत्यक्षात त्याच सर्वसामान्यांच्या नुकसानीला आणी प्रगती न होण्याला कश्या कारणीभूत ठरतात तसेच उत्पादकता कमी करून एकूणच समाजाच्या प्रगतीला कश्या मारक ठरतात हेदेखील कळत.

या सगळ्या आणि इतर अनेक महत्वाच्या अर्थशास्त्रीय संकल्पना समजून घ्यायच्या असतील तर हे पुस्तक महत्वाच आहे. लेखक हे सध्या स्टॅन्फर्ड विद्यापिठातिल हूवर इंस्टिट्युशन इथ कार्यरत आहेत.

Wealth, Poverty and Politics – Thomas Sowell

Wealth, Poverty and Politics – Thomas Sowell

“आजच्या दिवशी जगातले सगळे अर्थशास्त्रज्ञ अंतर्धान पावले तरी या जगाला काहीही फरक पडणार नाही.” अस अर्थशास्त्रज्ञ मंडळींबद्दल ऐकल होत. दुसर म्हणजे हा विषय खूप किचकट आणी आपल्या बुद्धीला न समजणारा, रटाळ असावा अस उगाचच मत होत.

बेसिक इकोनोमिक्स हे Thomas Sowell या एका अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञाच पुस्तक वाचल्यावर हे मत थोडस बदलल. अर्थशास्त्र हे रटाळ नसून उलट त्याचा अभ्यास हा सर्व आर्थिक आणि वयोगटातील लोकांच्या आयुष्याशी निगडीत आहे अस लक्षात आल. मग त्यानंतर त्याचीच इतर पुस्तक वाचावी अस ठरवलं. त्याच मालिकेतील Wealth, Poverty and Nations हे पुस्तक.

एखादा व्यक्तीसमूह किंवा देश हा आर्थिकदृष्ट्या का यशस्वी होतो आणि त्याच वातावरणात (environment) इतर समूहांची किंवा देशांची प्रगती का होत नाही या मागच्या कारणांची उकल करायचा या पुस्तकात प्रयत्न केलेला आहे. त्याचबरोबर आर्थिक विषमता आणि ती दूर करण्याचे प्रयत्न यावरही साकल्यान विचार केलेला आहे. त्यात महाराष्ट्रातील मराठी पासून ते दक्षिण अमेरिकेतील वेगवेगळ्या देशापर्यंत अनेक उदाहरण आहेत.

थोमास सोवेल यांनी पुराव्यांसह मांडलेल्या संकल्पना आणि चालू काळात राजकीय दृष्ट्या बरोबर (politically correct) संकल्पनांवर उभ केलेलं प्रश्नचिन्ह यामूळ त्यांना वादग्रस्त देखील मानल जात. गौर वर्णीय आणि कृष्ण वर्णीयांच्यात असलेल्या आजच्या आर्थिक दरीला वर्णभेद नव्हे तर कृष्णवर्णीय समाज स्वतः आणि त्या समाजाच वेगळेपण जपण्याच्या नावाखाली त्यांना इतर गटांपासून वेगळ ठेवणारे गोरे आणि काळे पुढारी जबाबदार आहेत अस लेखकाच म्हणण आहे. या दोन गटातील आर्थिक आणि सामाजिक दरी दूर करण्याच्या प्रयत्नामुळ त्या समाजाचा फायदा न होता उलट नुकसानच झाल आहे.

सामाजिक न्याय – Social Justice

सामाजिक न्याय – social justice आणि संपत्तीच समान वितरण या संकल्पनांवर देखील एक भल थोरलं प्रश्न चिन्ह लेखकान उभ केल आहे. दोन गटात आर्थिक दरी असणे हे नैसर्गिक आहे हे उदाहरणासहीत आणि ती दरी दूर करण्याच्या कृत्रिम उपायांमुळ समाजच नुकसानच होत. उदाहरणार्थ कृष्णवर्णीय समाजाला जे आरक्षण मिळाल त्यातून समाजाची स्पर्धा करण्याची क्षमता कमी झाली – कारण स्पर्धा करण्याची गरज नव्हती. याचबरोबर त्या समाजाच्या पुढाऱ्यांनी सतत समाज हा वर्णभेदाचा बळी आहे आणि त्याची भरपाई समाजान – गौरवर्णीय लोकांनी केली पाहिजे (reparations) अस बिंबवल्यामूळ तो समाज स्वतःच्या सर्व समस्यांना गोऱ्यांच कारस्थान समजू लागला. यातून आत्मपरीक्षणाची गरज नाहीशी झाली. अमेरिकेत जे वर्णभेदाच्या स्वरूपात आहे ते जगात इतर ठिकाणी इतिहासात वेगवेगळ्या काळात झालेलं आहे. एखादा समाज घटक हा इतर समाजाच्या सर्व समस्यांना कारणीभूत आहे अस ठसवल की त्या खलनायक ठरवल्या गेलेल्या गटाविषयी दुर्भावना वाढून त्याची परिणती दुसऱ्या महायुद्धातील ज्यूंच्या वंशविच्छेदाच्या घटनांप्रमाणे होते.

आज यावर भाष्य करताना आजच्या परिस्थितीबद्दल बोलताना लेखक सोवेल म्हणतात की आज अनेक पुरावे उपलब्ध असताना देखील स्पष्ट बोलण्याची चोरी आहे. उदाहरणार्थ कृष्णवर्णीय लोकांच्या आजच्या परिस्थितीला गोरे लोक नव्हे तर स्वतः कृष्णवर्णीय गट जबाबदार आहेत अस स्पष्ट मत व्यक्त करण म्हणजे व्यावसायिक आत्महत्या करण्यासारख आहे. इथ लेखक स्वतः कृष्णवर्णीय आहे हे लक्षात घेण गरजेच आहे. वर्णभेद हे एक सत्य होत आणि त्याचे पुरेसे पुरावे उपलब्ध आहेत. पण त्याच्या उच्चाटनासाठी म्हणून जे उपाय केले गेले त्यातून फायदा व्हायच्या ऐवजी नुकसानच जास्त झाल आहे.

हे सगळे विचार मांडताना सोवेल यांनी जगभरातील वेगवेगळ्या कालखंडातील वेगवेगळ्या लोकसमुहांचा, त्यांच्या प्रगती-अधोगतीची उदाहरण माहिती दिली आहे.

संपत्तीची समान वाटणी करण्याची मागणी करणारे, दुसऱ्या बाजूला यातून जर कृती झाली तर ती दुसऱ्या काही गटावर अन्याय करणार असून ती अनुत्तेजकतेला (inefficiency-underperformance) प्रोत्साहन देते ज्यातून सर्वच समाजच नुकसान होईल याकड पूर्ण दुर्लक्ष करतात.

अर्थशास्त्र म्हणजे अपुऱ्या संसाधनांच्या वापराचा अभ्यास. असा अभ्यास करताना लेखक एखाद्या समूहाच्या प्रगतीची वगवेगळी कारण मग ती भौगोलिक असतील, राजकीय असतील किंवा त्या समूहाच्या नीतीमूल्यांशी संबंधित असतील, यांचा सविस्तर उहापोह करतात.

मग दक्षिण अमेरिकेत गेलेल्या ग्रीक आणि स्पॅनिश लोकांपेक्षा जर्मन आणि इटालियन लोकांची प्रगती असेल, भारतातन जगभर गेलेल्या मारवाडी लोकांची प्रगती असेल किंवा चीनी लोकांची मलेशिया आणि फिलिपिन्स मधली प्रगती असेल. मानवी भांडवल हा एक अत्यंत महत्वाचा भाग त्या त्या समाजाच्या प्रगतीत आहे.

आताच्या परिस्थितीच विश्लेषण करताना समस्यांचा कार्यकारणभाव वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहायला बरीच मदत झाली. प्रथमदर्शी चांगले वाटणारे राजकीय निर्णय दीर्घकालीन परिणाम आणि अश्याच निर्णयांचे इतरत्र झालेले परिणाम यांचा विचार करता चुकीचे वाटू लागतात.

या पुस्तकाचे बलस्थान म्हणजे सोपी भाषा आणि असंख्य उदाहरणं.

पुस्तक – Wealth, Poverty and Politics

लेखक – Thomas Sowell

प्रकाशन – Blackstone Publishing

इथ ऐकता येईल – Storytel

इथून विकत घेता येईल – Amazon

मैत्री

अस नक्की कधी झालं, का झालं सांगता येणार नाही, पण झालं एवढ खरं. आता पाहिलं की वाटत खूप अंतर आहे. वास्तविक मी आठवणीत रमणारा नाही. पण तरीही प्रश्न मात्र पडतो. अर्थात प्रश्न पडला तरी पुन्हा जाऊन ते क्षण जगावे वगैरे उबळ तीव्रतेनच काय पण साधी देखील येत नाही. झाल ते झाल. त्यावेळच्या परिस्थितीनुसार सगळे एकत्र आलो दुसर म्हणजे हे चालू असताना आपण आता “पोरवयाचे” राहिलो नाही एवढ पुढ आलो असा गमतीशीर विचारही डोकावून जातो.

मित्र आपल्याला निवडता येतात नातेवाईक निवडता येत नाहीत वगैरे म्हणतात. पण आता मागं वळून पाहिल्यावर त्यावेळेला केलेली मैत्री ही जाणीवपूर्वक केलेली नव्हती हेही कळत, त्यामुळ हे सगळे विचार लिहिणारे लोक हे कायम माग बघूनच झालेल्या गोष्टीचा अन्वयार्थ लावायचा प्रयत्न करत असावीत अस वाटत. मैत्री झाली. का झाली, कशी झाली, कुठल्या क्षणी झाली, कुठल्या विचारामुळ झाली यातल्या कुठल्याही प्रश्नाच उत्तर देता येणार नाही. पण कुठल्यातरी एका क्षणी तो/ती अनोळखी असल्याचही आठवत आणि मग पुन्हा रात्री दोन वाजता मुद्दामून उठवून त्रास देण्याईतपत जवळीक झाल्याचही आठवत. या दोन्हीच्या मधला प्रवास कसा झाला आणि तिथपासून ते ‘आज रविवार आहे नको मेसेज करायला’ इथपर्यंतचा प्रवास कसा झाला हे नाही सांगता येणार. झाला हे नक्की कारण ह्या तिन्ही घटना स्पष्ट वेगळ्या ओळखता येतात.

अगदी समविचारी होतो असही नाही आणि अगदी विरोधी विचारी होतो असही नाही. या सगळ्यात कसले का होईना पण विचारी असल्याचा आरोप आहे, पण ठीक आहे. एखादा/एखादी ठीक आहे किंवा सहन करणेबल आहे किंवा डोक उठवत नाहीन एवढा क्रायटेरिया पुरेसा असायचा किंवा असावा – कारण हे सगळ सिंहावलोकन झाल. तेव्हा इतका स्पष्ट विचार केला नव्हता, तो करायची अक्कल नव्हती (आज आलीय अस नाही पण तेव्हापेक्षा आज जास्त अक्कल आहे अस समजून स्वतःचा अहंकार कुरवाळायाची फुकट संधी का सोडा). पण कुठतरी एकमेकाशी घट्ट जोडले गेलो. मग एकमेकावर अधिकार देखील गाजवले जाऊ लागले आणि तितक्याच हक्कान ते गाजवू दिले जाऊ लागले. यातलं काहीच जाणीवपूर्वक म्हणता येणार नाही.

माथं फिरल्यावर राग काढायसाठी मोक्कार शिव्या द्यायला आणी कधीतरी हताशपणाची जाणीव झाली की मनसोक्त रडायला हक्काचे खांदे मिळाले. हळूच त्या वयाला साजेश्या गुपितांनीदेखील जन्म घेतला आणि ती ठेवायला, कधी खोटं खोटं नको म्हणत फोडायला तोंड देखील मिळाली. आपण जगाला शिंगावर घेऊ शकतो ही भावना देखील खोलवर रुजली. आणि तसं तेव्हा करता आलं असत असही वाटत. काहींनी घेतलं देखील. एकमेकांची मन दुखावणे हेही काही विशेष नव्हत कारण दुखावालेली मन जोडायला फारतर एखादी मिसळ नाहीतर कोल्ड कॉफी पुरेशी असायची.

काही वैयक्तिक गोष्टी वरवर कितीही लपवून ठेवाव्याश्या वाटल्या तरीदेखील पुन्हा त्या सांगितल्यावाचून राहवत नसे. घरच्यांपेक्षा भक्कम आधार असणारे हे भुरटे/भुरट्या प्रश्न न विचारता बरोबर उभे राहणारे लाज, लज्जा, अब्रू, शरम माहित नसणारे कुठ आणि कधी हरवले ते कळलंच नाही. घरचे लोक तू तरी समजाव याला/हिला अस टोळक्यातल्या म्हसोबा आणी सटवायांना साकड घालायचे आणि ‘फिरा बोंबलत गावभर’ म्हणून शिव्याही घालायचे.

अर्थात ती वयानुसार तथाकथित आलेली अक्कल चांगल झाल की वाईट असाही प्रश्न आहे. कारण ती नव्हती तेव्हा पर्सनल स्पेस ही भानगड नव्हती आणि त्यामुळ तिच्यात घुसखोरी करण्याची संकल्पनाच अस्तित्वात नव्हती. आता ती स्पेसही खूप मोठी झाली. तेव्हा अहंकार एवढे अणकुचीदार नव्हते. ते वाढत्या वयाबरोबर धारदार होत गेले आणि इजा देखील करू लागले.

आता पुढ काय बोलायचं असा जर प्रश्न पडत असेल तर त्या नातेसंबंधात राम नाही अस फार पूर्वीच शिकलो होतो. टोळक्यात असताना काय बोलायचं असा प्रश्न कधी पडलाच नव्हता. विषयांची ददात नव्हती किंवा विषय असलाच पाहिजे अशी सक्ती नव्हती. केवळ बरोबर असणे पुरेस असायचं. आणि आता मात्र काय बोलायचं असा प्रश्न भला मोठा आ वासून समोर उभा राहतो.

या सगळ्यात वय वाढल्यामुळ झालेल्या काही गोष्टी असतील नक्कीच. पण एक महत्वाची गोष्ट हरवल्याच वाईट वाटत ती म्हणजे विश्वास. कुणीही कुणाचाही फारसा विश्वासघात न करतादेखील हा विश्वास मात्र मेला. बाकी काही कमावल्याच आणि गमावल्याच जितका आनंद आणि दुःख होत नाही तेवढ हा विश्वास न उरल्याच मात्र होत. एका भोसडीच्यावर डोक्यावरच छप्पर गमावण्याचा प्रसंग आला तरी त्याला जेव्हा हाक मारावीशी वाटली नाही यातच त्या मेलेल्या विश्वासाचा तेरावा झाला हेदेखील आज विचार करताना कळतं आणि आम्ही मेलो होतो का हा प्रश्न विचारायचं धाडस होत नाही.

सगळ्यांच अस होत असेल का, अस कधीतरी वाटत असेल का? काय माहीत! बहुतेकांनी नवीन विश्रांती स्थळ शोधली असतील, मीही शोधली आहेतच. त्यात आनंदही मिळतो, नाही अस नाही. हे सगळ नैसर्गिकच असाव. योग्य-अयोग्य ठरवायची किंवा प्रत्येक गोष्टीला व्याख्या करून आत बाहेर करायची गरज आहे अस नाही. रंगाच्या प्रत्येक छटेला स्वतंत्र अस्तित्व असण्याचा अधिकार आहे. त्यांची वर्गवारी करणारे आपण कोण. वर्गवारी हा आपण आपल्या जग समजून घेण्याच्या धडपडीपायी केलेला प्रयत्न आहे.

तो काळ परत यावासा वाटतो का असा प्रश्न विचारला तर आतून ‘नाही’ अस स्पष्ट उत्तर येत. नवीन किनारे शोधायला तारू समुद्रात नेण्याची जाणीव प्रकर्षान होते आणि माहित असलेले किनारे सोडले नाहीत तर ते शक्य नाही हे लख्ख दिसतं. फक्त, कधी ते तारू भरकटून किंवा वाऱ्या-वादळान फुटलंच तर, आपला देखील एक हक्काचा किनारा होता अस म्हणता याव अस मात्र वाटत राहत.

पाकिस्तानच्या (भावी) इतिहासातील एक Turning Point

गेले काही आठवडे पाकिस्तानची राजधानी इस्लामाबाद आणि इतर काही शहरात “तेहरिक लब्बैक या रसूल अल्लाह” (साधारण अर्थ – अल्ला च्या दुताला मानणार्यांची चळवळ) या संघटनेन धरण धरली होती. त्याची परवा – २७ नोव्हेंबर २०१७ ला सांगता झाली. ही धरण या संघटनेन थांबवावी म्हणून पाकिस्तानच्या केंद्र सरकारन या संघटनेबरोबर एक करार केला. हा करार पाकिस्तानच्या इतिहासातील महत्वाचा टप्पा ठरणार आहे.

हा करार काय आहे ते पाहण्याआधी प्रकरण इथपर्यंत कस आल ते टप्प्याटप्प्यान पाहू.

पार्श्वभूमी

पाकिस्तान सरकार आणि लष्कर (खरतर फक्त भूदल. नौसेना आणि वायूसेनेला भूदल हिंग लावून विचारत नाही) यांच्यात देशाच नियंत्रण कोण करणार यावरून पाकिस्तानच्या निर्मितीपासून आजपर्यंत चढाओढ चालू आहे. गंमतीन असही म्हणतात कि जगात सगळ्या देशांकड आर्मी आहे पण पाकिस्तानात मात्र आर्मिकड एक देश आहे. तर नवाज शरीफ यांनी काही प्रमाणात लष्कराला पायबंद घालायचा प्रयत्न केला आणि त्यामुळ लष्करान पडद्यामागून सूत्र हलवून नवाज शरीफ यांची उचलबांगडी केली. पाकिस्तानच्या सर्वोच्च न्यायालयान २८ जुलै २०१७ रोजी दिलेल्या निर्णयानुसार नवाज शरीफ यांना कोणतही पद, संवैधानिक किंवा अगदी त्यांच्या पक्षाच अध्यक्षपददेखील, सांभाळायला अपात्र ठरवण्यात आलं. तद्नंतर शरीफ यांनी राजीनामा देऊन शाहीद खकन अब्बासी या त्यांच्या विश्वासार्ह सहकाऱ्याला पंतप्रधान केल. शरीफ यांच्यावर केस घालणाऱ्या इम्रान खानच्या पाकिस्तान तेहरिक ए इन्साफ (PTI) या पक्षाचादेखील हा विजय मानला गेला. गंमतीची गोष्ट म्हणजे नवाज शरीफ यांना पदच्युत केल ते भ्रष्टाचारात दोषी सापडल्याबद्दल नव्हे तर कुराणातील व्याख्येनुसार ते सादिक (सत्यवचनी) आणि आमीन (प्रामाणिक) नाहीत म्हणून. त्याबद्दल नंतर कधीतरी.

सुरवात

पंतप्रधान अब्बासी यांनी कार्यभार स्वीकारल्यानंतर पहिल काम हातात घेतलं ते म्हणजे ज्या कायद्याच्या आधारे नवाज शरीफ यांना कोणतंही पद सांभाळता येणार नव्हत तो कायदाच बदलायचं. पण तो कायदा बदलायला बराच जोर लावावा लागणार होता जेवढा आता त्यांच्या पक्षाकड नाही. म्हणून त्या आधी अब्बासिनी निदान शरीफ यांना पक्षाध्यक्ष तरी बनता याव यासाठी एका कायद्यात सुधारणा हातात घेतली.

ज्या कलमा आधारे नवाज शरीफ यांना पक्षाध्यक्ष होता येणार नव्हत ते काढून टाकणारी सुधारणा मंजूर होऊन २ ऑक्टोबर रोजी राष्ट्राध्यक्ष मामनून हुसैन यांनी त्यावर सही केली आणि कायदा पारित झाला. हा कायदा पारित झाल्यान नवाज शरीफ यांचा स्वतःच्या पक्षाचा अध्यक्ष व्हायचा मार्ग मोकळा झाला.

थोडस धार्मिक

पाकिस्तानात अहमदी जमातीच्या लोकांना मुसलमान समजायचं नाही असा एक कायदा आहे. अहमदी जमातीमधे पैगंबरांना शेवटचा मसीहा (देवदूत) न मानता मिर्झा गुलाम अहमद याला शेवटचा मसीहा मानतात. मिर्झा गुलाम अहमद यानी १८८९ मधे (भारतीय) पंजाबमधील कादियान मधे या पंथाची स्थापना केली. त्यांच्या माशिदिना मशीद न म्हणता धार्मिक स्थळ किंवा प्रार्थना स्थळ असा उल्लेख अधिकृतरित्या केला जातो.

मुसलमान मतदारांसाठी वेगळी मतदार यादी आणि इतरांसाठी वेगळी मतदार यादी असते. निवडणूक अर्ज भरून देताना प्रत्येक मुसलमान उमेदवारान “मी अहमदी लोकांना मुसलमान मानत नाही” अस शपथेवर सांगतो अस लिहून द्याव लागत. असंच शपथपत्र पासपोर्टसाठी अर्ज करताना देखील लिहून द्याव लागतं.

वादाचा मुद्दा

नवीन पारित झालेल्या कायद्याच्या मसुद्यात “मी शपथेवर सांगतो (I solemnly swear)” च्या ऐवजी “माझा विश्वास आहे (I believe)” असा एक तांत्रिक बदल केला.

पाक

वादाचा मुद्दा – जुन्या अर्जातील शब्द

आणि या तांत्रिक बदलाबरोबरच थकीत कर्ज आणि इतर काही आर्थिक बाबी नमूद करण्यासाठी असलेली कलम काढून टाकली. याचा फायदा नवाज शरीफ आणि त्यांची मुलगी मरियम यांना होणार होता, किंबहुना हा सगळा घाटच त्यासाठी घातला होता. इथ जुन्या नव्या अर्जातील फरक बघता येईल.

यावर विरोधकांनी अशी आवई उठवली की सत्ताधाऱ्यानी पैगंबर शेवटचे मसीहा असण्याच्या कलमात बदल केला आहे आणि ते तस नाही अस मान्य केलंय. पाकिस्तानात हा फार जिव्हाळ्याचा विषय आहे.

ठिणगी आणि आग

हे कलम रद्द केल आहे अस म्हणून तेहरिक लबैक रसूल अल्लाह या संघटनेचा म्होरक्या खादीम हुसैन रिझवी यान आंदोलनाची हाक दिली आणि त्याच्या कट्टर समर्थकांनी आंदोलन सुरु केल. आधीच धर्मनिंदकांच्या विरोधात असणारे कायदे (blasphemy laws) कडक करा या आणि अश्या इतर अतिरेकी मागण्या असणाऱ्या आणि तसेच अतिरेकी समर्थक असणाऱ्या, या वयस्कर मुल्लाच्या हातात आयतंच कोलीत मिळाल.

त्यानी ५ नोव्हेंबरला लाहोर मधून पदयात्रा सुरु केली इस्लामाबादकड जाण्यासाठी. ती इस्लामाबादच्या जवळ पोचल्यावर पोलिसांनी थांबवली. तिथच त्यांनी धरण आंदोलन सुरु केल. त्याचबरोबर सार्वजनिक संपत्तीची नासधूस देखील चालू केली. सरकारन आधी केवळ धमक्या देऊन पाहिलं. तैनात असलेल्या पोलिसांनी त्यांच्यावर गुन्हे दाखल करण्यापलीकड काही केल नाही. मग आंदोलकाबरोबर चर्चा करून पाहिली पण तेदेखील अयशस्वी ठरलं. शेवटी सैन्याला बोलवायचं ठरलं.

आंदोलक आणि लष्कर प्रेमसंबंध

पण पाकिस्तानी स्थळसेनाप्रमुखांनी (कमर जावेद बाजवा) सरकार आणि आंदोलक यानी चर्चा करून सहमतीन प्रश्न सोडवावा अस म्हणून सरकारी आदेशाला केराची टोपली दाखवली. पण एकूण दबावामुळ शेवटी सैन्य तैनात करावच लागल. त्याही वेळेला आम्ही आपल्या लोकांवर शास्त्र उगारणार नाही अस जाहीर करून टाकलं. सरकार आणि आंदोलक यांच्यातील चर्चेच गुऱ्हाळ काही संपेना आणि आंदोलक हटेनात.

लष्कराच्या मध्यस्थीन करार

लष्कर आणि आंदोलक यापैकी कुणीच सरकारच ऐकत नव्हत आणि त्यामुळ हतबल झालेल सरकार कारवाईचे आदेशहि देऊ शकत नव्हत (कारण लष्कर जुमानतच नव्हत) आणि आंदोलकानाही तिथून उठवू शकत नव्हतं. शेवटी लष्करान मध्यस्थी केल्याच दाखवून सरकारला आंदोलकांच्या सर्व मागण्या मान्य करायला लावल्या. यासाठी आंदोलक आणि सरकार यांच्यात एक करार करण्यात आला.

त्यातच लष्काराचा एक वरिष्ठ अधिकारी आंदोलकांना पैसे देत असतानाचा व्हिडीओ देखील समोर आला आहे.

दूरगामी परिणाम करणारा करार

या करारावर सरकार आणि आंदोलकांच्या पुढार्याबरोबरच जामीनदार (guarantor) म्हणून पाकिस्तानी गुप्तहेर संस्था आय एस आय च्या प्रतिनिधीन देखील स्वाक्षरी केली आहे तर लष्कराच्या प्रतिनिधीन मध्यस्थ म्हणून स्वाक्षरी केली आहे. याविरुद्ध पाकिस्तानातील अनेकांनी जरी निषेध नोंदवला असला तरी परिस्थिती तिळमात्र फरक पडण्याची अपेक्षा ठेवण चुकीच आहे.

निषेधाचे क्षीण आवाज

करारातील कलमं;

  1. केंद्रीय कायदा मंत्र्याचा राजीनामा (या बदल्यात हि संघटना त्याच्या विरोधात फतवा काढणार नाही अशी हमी)
  2. एक महिन्याच्या आत कायद्याच्या मसुद्यात बदल करणारी व्यक्ती शोधून काढून तिच्यावर कारवाई करण
  3. आंदोलकांविरुद्ध दाखल केलेल्या सर्व तक्रारी माग घेतल्या जातील.
  4. आंदोलकांवर कारवाई करणाऱ्या अधिकाऱ्यांवर चौकशी आणि कारवाई.
  5. आंदोलना दरम्यान झालेल्या सार्वजनिक संपत्तीची नुकसान भरपाई सरकारकडून केली जाईल.
  6. पंजाब सरकार बरोबर झालेल्या कराराची पूर्ण अंमलबजावणी

याबरोबरच इतरहि महत्वाच्या अटी सरकारन मंजूर केल्या आहेत ज्यात एका राज्याच्या कायदा मंत्र्याची चौकशी धर्मगुरूंची समिती करेल आणि तिचा निर्णय सरकारवर बंधनकारकअसेल, तसेच शाळेचा अभ्यासक्रम ठरवणाऱ्या समितीत धर्मगुरूंचा समावेश असेल अशा इतर अटींचा समावेश आहे.

फलनिष्पत्ती

ह्या सगळ्या प्रकारात लष्कराचा वरदहस्त असल्याखेरीज इतके दिवस आंदोलन करण आणि यशस्वी होण पाकिस्तानात एका सुमार संघटनेला शक्य नाही हे उघडच आहे. पण याचबरोबर आत्तापर्यंत निदान राजकीय पक्ष स्थापन करणे आणि निवडणुकी सारख्या प्रक्रियेतून जाण्याची पडणारी गरज आता नाहीशी होईल आणि फक्त पूर्णपणे उन्माद सुरु होईल. आधीच अतिरेकी विचारसरणी असलेल्या अनेक गटांना अधिक बळ मिळेल.

नवाज शरीफ यांनी भारताशी संबंध सुधारायचा प्रयत्न केला आणि त्याची शिक्षा त्यांना मिळेल याची त्यांच्या लष्करान पुरेपूर काळजी घेतली. त्याचबरोबर पुन्हा कुणी असा प्रयत्न केला तर त्याच काय होईल याचा संदेश देखील (परत एकदा) दिला. तिथल्या अल्पसंख्याकांना देश सोडणे किंवा धर्मपरिवर्तन करून त्यांच्यातील एक होणे किंवा मृत्यू पत्करणे असे तीन पर्याय उपलब्ध असतील.

पण भारतासाठी वाढीव डोकेदुखी ठरणारी गोष्ट म्हणजे अनेक गटाच्या मुल्लांना अत्यंत मुबलक आणि स्वस्त असा कच्चा माल म्हणजे माथेफिरू तरुण मोठ्या प्रमाणावर उपलब्ध होतील ज्याचा नजीकच्या आणि दूरच्या भविष्यकाळात केवळ त्रासच होईल. पाकिस्तानाच्या लोकशाहीत असलेली उरली सुरली धुगधुगी संपून जाईल आणि उरेल ते कलेवर भारतासाठी ब्रम्हसमंध (मुल्लासमंध) जन्माला घालेल.

अव्यक्त

प्रत्येक नात्याला नाव असलंच पाहिजे अशी एक साधारण धारणा असते. कुणाची असते तर माझी असते, आणि माझी का असते, तर माझी जडण घडण तशी झाली. प्रत्येक नात्याला नाव दिल म्हणजे मग, जाणीवपूर्वक म्हणा नाहीतर नकळत म्हणा पण त्या नात्याच्या नावाशी आपण इमान राखण्याचा प्रयत्न करतो किंवा आपल्याकडून तसा प्रयत्न होतो. हा निसरडा रस्ता असतो. हे नाव आणि त्याच्याशी इमान राखण्याचा प्रयत्न, बरेचदा स्वतःशीच होणाऱ्या द्वंद्वाला  कारणीभूत ठरतात. दिलेल्या नात्याशी इमान राखायच की भावनेशी आणि हा मग सगळाच गुंता होऊन बसतो.

तीच आणि माझं नात नक्की काय आहे हे मी आजपर्यंत ठरवू शकलो नाही. इथ ती “ती” असल्यामूळ आणि मी “तो” असल्यामूळ त्याला नाव दिल नाही तर एकंदरीतच गुन्हा ठरतो. त्यामुळ आमच्या या नात्याला देता येईल अस आणि प्रचलित व्यवस्थेत कशालाही धक्का लागणार नाही अस नाव द्यायचा प्रयत्न देखील काहींनी करून झाला पण काही जमल नाही.

आमची ओळख झाली त्याला बरेच वर्ष झाली, नक्की किती तेही आठवत नाही. ती लक्षात राहिली त्याच कारण तीच सौंदर्य. ती देखणी होतीच. पण तेवढंच एक कारण नव्हत हे कळायला अजून बराच काळ जावा लागला. इतर चार चौघींसारखीच आज्ञाधारक पतिव्रता, माता आणिक काय काय असतील नसतील ती सगळी विशेषण तिला लावता आली असती, येतील. पण त्याच्यापलीकड तीच काही अस्तित्व असेल आणि मला ते कळायचा काही संबंध येईल अस कारणही नव्हत. पण तस झाल खरं. ओळख झाल्यानंतर काही काळानी मी योगायोगान तिच्या शहरात आलो.

ती एवढी देखणी असून त्या माणसाची तिन नवरा म्हणून कशी निवड केली हा मला पडलेला पहिला प्रश्न होता तिच्या बाबतीत.

पहिल्यांदाच घराबाहेर पडल्यान बावचळून गेलो होतो. फोनवरून कधीतरी बोलत असू. तेव्हा एखाद्या अनुभवी शिक्षकान प्रेमान विद्यार्थ्याला सल्ला द्यावा तशी ती तेव्हा वागत असे अस आज वाटत. पुढ कधीतरी गप्पांच्या ओघात तिला वाचनाची आवड आहे कळल.

हळू हळू तिच्या व्यक्तीमत्त्वाचे अनेक पदर उलगडत गेले.

सुसंस्कृत आणि सुशिक्षित आई वडील. ती स्वतः इतक शिकलेली.

पण बहीणीन प्रेम विवाह केल्यामुळ आई वडिलांच नाक कापल गेल. वडील वरिष्ठ जागेवर असल्यान समाजात (जातीत) नाव पत होती, त्याला धक्का लागलेला. त्यातच जर हीन देखील बहिणीच्या पावलावर पाउल टाकल तर कुठ तोंड दाखवायची सोय उरणार नाही. म्हणून आलेल्या पहिल्याच स्थळाला वडिलांनी होकार दिला. त्याला चांगली स्थिर नोकरी होती, भविष्याची चिंता नव्हती, पदर देखील जुळला होता. शेती, घर अश्या लग्न करताना आधी विचारात घेतल्या जाणाऱ्या सगळ्याच बाजू जमेच्या होत्या, त्यामुळ चिंता नव्हती.

लग्न केल्यावर किंवा खरतर झाल्यावर, लगेचच तिला भल्या थोरल्या आणि माणसांनी भरलेल्या घरात एकटीला टाकून तो निघून गेला. चौकोनी सुखवस्तू कुटुंबात आणि वडलांच्या लाडात सगळ आयुष्य गेलेल्या तिला हे जग नवीनच होत. बावरलेली ती आणि आजू बाजूला सगळ जगच अनोळखी. ती आणि ते घर हे एकमेकांच्यावर झालेल्या संस्काराविषयी पूर्णपणे अनभिज्ञ होते. नवी सून अशी कशी असू शकते असा घराला प्रश्न पडलेला तर घर अस कस असू शकत हा प्रश्न तिला पडलेला.

कुणाशी बोलायची सोय नाही. कधी एकदा यातून बाहेर पडते अस तिला होऊन गेल, पण तेही शक्य आहे की नाही माहित नाही. कधी मधी नवरा येऊन जात असे. ते चार क्षण तरी सुखाचे असतील अस तिला वाटलं, पण लवकरच तीही आशा मावळली. तो आला तरी सासरच्या लोकांपुढ आणि नवऱ्यापुढ बायकोनी फार बोलायचं नाही असे संस्कार त्याच्यावर झालेले. त्यामुळ त्याच्यापुढ आणि त्याच्याशी बोलायची उरली सुरली शक्यता संपली. मग जेव्हा कधी माहेरी जाईल तेव्हाच तोंड उघडायची संधी.

बहीणीन जाती बाहेर लग्न केल असल तरी तिच्याशी बोलता येत असे. पण लग्न झाल्यावर, तिन जातीला बट्टा लावलाय अस मत असलेल्या त्यान त्या बोलण्यावर आणि त्यां बहिणीच अस्तित्व मान्य करण्यावरच बंदी घातली. पुढ मग त्याच्या नोकरीमुळ शहरात येऊन राहायाची सोय झाली आणि निदान गर्दीतल्या एकटेपणापासून सुटका झाली. आता हा एकटेपणा एकटीचा एकटेपणा होता.

पण त्याचा स्वभाव फारच संशयी होता. आता तो तसा होता की तीच शिक्षण, विचार करण्याची क्षमता, रूप यांनी निर्माण केला होता हे कळण अवघड आहे. पण ते कळलं म्हणून फार फरक पडणार आहे असही नाही म्हणा. पण त्यामुळ तिला कधी विश्वासात घेतलच नाही. अगदी साध्या साध्या गोष्टीत देखील. घरी कधी येणार हे देखील कधीच सांगत नसे. नेहमीच अचानक. ह्या अविश्वासामूळ तिला कुणाशी बोलायची देखील चोरी. जीव टाकणे वगैरे लांबच्या गोष्टी. माहेरचा काय असेल तेवढाच आधार. पण त्यांना देखील इकड यायला मोकळीक नाही.

हळू हळू एकटीच्या एकटेपणाची आणि अविश्वासापायी आलेल्या भीतीची देखील सवय झाली. पुढ थोडी मोकळीक मिळाल्यावर मग पुन्हा एकदां पुस्तकांशी ओळख झाली. आमच्या सगळ्या चर्चा अगदी सहज साध्या विषयांपासून ते गंभीर विषयांपर्यंत होत. मग वाढत्या वयातली मुलं असो की विश्वास पाटलांच महानायक असो. अगदी मनमोकळ बोलत असे ती. मीच त्या गप्पातल्या ह्या आमच्या अनामिक नात्याला न्याय देऊ शकलो का असा मला प्रश्न पडतो.

मला एका स्वतंत्र विचार करू शकणाऱ्या आणि तरीही नवऱ्याच्या माग गेलेल्या एका बायकोन लिहिलेलं पुस्तक तिन भेट दिल होत. मी ते बराच काळ वाचलंच नाही. वाचल्यावर पुन्हा विचार करू लागलो की हे तिन हेतुपुरस्सर तर दिल नसेल. अगदी तशीच नसली तरी बरीचशी थोडाफार तो प्रकार होताच. यशस्वी नवरा, चार चौघात नाव, मान मरातब आणि पैसे असल्यावर मिळणारे इतर फायदे. पण या सगळ्यात ती कुठंच नव्हती.

हेच पुस्तक तिला का आवडाव आणि मी इतक्या वर्षांनी तिला सांगितल्यावर तिला वाटणार आश्चर्य हेच सांगत होत का? माहित नाही. बहुतेक ते कधीच कळणार नाही आणी मी विचारायला जाणार नाही. कधी कधी काही गोष्टी न कळलेल्याच चांगल्या असतील. जोपर्यंत हे अव्यक्त आहे तोवर त्यात असंख्य शक्यता आहेत.

पण तिच्या अव्यक्त असण्यात मात्र शक्यतांपेक्षा अपरिहार्यता जास्त असावी, खूप जास्त असावी. आणि मी मात्र कायम विचार करत राहीन की तिच्या व्यक्त होण्यात किती प्रचंड शक्यता दडलेल्या आसतील. नसेलही कदाचित, काय माहित.