आपलाही इतिहास – The life and times of Saataarkar – 1

आपलाही इतिहास 

नावात लिहिल्या प्रमाणे हा सर्व सामान्य माणसांचा इतिहास आहे. सोय उपलब्ध आहे, शक्य आहे म्हणून हा प्रपंच. या मालिकेत चालू घडामोडी माझ्या दृष्टिकोनातून मांडण्याचा हा प्रयत्न आहे. हे अनियतकालिक असणार आहे तरी देखील जितक शक्य तितक नियमित करण्याचा देखील प्रयत्न असेल. 

कुठल्या विशिष्ट विषयाला वाहिलेल वगैरे अस काही नसून त्या त्या वेळेला ज्या विषयावर लिहावस वाटेल त्यावर लिहिल जाईल. मुख्य ब्लॉग मालक सोडून आणखीही काहीजण सहभागी होण्याची शक्यता आहे. तस झाल्यास ते ते नाव तेव्हा नोंद केल जाईल. 

थोरा मोठ्यांच्या दृष्टिकोनातून हा काळ कसा होता, कसा नव्हता हे लिहिल जाईलच – पुस्तकातून, वृत्तपत्रांतून आणि इतर तत्सम माध्यमातून तो भावी पिढी समोर येईलही. पण ते प्रामुख्यान मोठ्या मोठ्या विषयांना स्पर्श करणार आणि तज्ञ लोकांच्या लेखणीतून असेल. त्याची परिमाण वेगळी असतील.

ओळख करून द्यायला एवढी प्रस्तावना पुरेशी असावी. बाकी आणखी काही उत्सुकता असेल तर पुढे ती लेखातून शमेलच.

धन्यवाद. 🙏🏼

Talking To Terrorists – जोनाथन पॉवेल

उद्या (जानेवारी २०२१) ला जर अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी घोषणा केली की अफगाणिस्तानात शांतता प्रस्थापित करण्यासाठी अमेरिका आयसीसबरोबर चर्चा सुरु करणार आहे तर त्या घोषणेचे परिणाम काय होतील?

स्वतःला हवे असलेले परिणाम साध्य करण्यासाठी सर्व नैतिक-अनैतिक मार्गांचा अवलंब करणाऱ्या, हिंसा, नुसतीच हिंसा नव्हे तर क्रूर हिंसा आणि त्याच बीभत्स प्रदर्शनदेखील ज्यांना निषिद्ध नाही अश्या संघटनांशी जगभरच्या सरकारांनी चर्चा करावी का?

ज्या सामान्य नागरिकांनी सगळे नियम पाळून जगताना या संघटनांच्या हिंसेत जवळच्या व्यक्ती गमावल्या आहेत त्यांना सरकार कुठल्या तोंडान सांगणार आहे की हे सगळ दीर्घकालीन शांततेसाठी आहे म्हणून?

आजच बळींच्या कुटुंबियांच दुःख महत्वाच की उद्या असे आणखी बळी निर्माण न होऊ देण महत्वाच हे नैतिक प्रश्नाच कोडं कस सोडवायचं?

या आणि अश्या अनेक गुंतागुंतीच्या प्रश्नांचा उहापोह Talking To Terrorists या जोनाथन पॉवेलन लिहिलेल्या पुस्तकात केला आहे. मुळचा सरकारी नोकर असलेला पॉवेल हा स्वतः युनायटेड किंग्डम आणि आयरिश विभाजनवादी गट यांच्यातील शांततेसाठीच्या चर्चेत पंतप्रधान टोनी ब्लेअर यांचा मुख्य सल्लागार म्हणून सहभागी होता. त्याआधी आणि नंतरही जोनाथनन जगभर अनेक देशात अतिरेकी आणि सरकार यांच्या चर्चेत मध्यस्थ म्हणून त्यान भाग घेतलेला आहे.

पुस्तकाच्या मुखपृष्ठावर म्हटल्याप्रमाणे जोनाथन हा अतिरेक्यांशी चर्चेचा समर्थक आहे. त्याच म्हणण आहे की वेगळी विचारधारा असणाऱ्या गटांशी – मग ते कितीही विध्वंसक असले आणि त्यांची जाहीर उद्दिष्ट कितीही भयंकर असली तरीदेखील – चर्चा करण हे सरकारांना आज ना उद्या भाग पडत. मग त्यात यु.के. सारखे सशक्त सैन्य असलेले देश असोत की दक्षिण अमेरिकेतील गरीब देश असोत. सैनिकी कारवाई हा या दुखण्यावरचा शेवटचा उपाय नाही. अश्या गटांचे म्होरके जरी मारले तरीदेखील संघटनेच धड जिवंत राहत आणि नवीन म्होरक्या येऊन संस्था अस्तित्व टिकवते. किंवा काही काळ जोरदार सैनिकी कारवाई करून संघटनेची कंबर मोडली तरी ती विचारधारा नष्ट होत नाही. त्यातून नागरिक आणि सशस्त्र दल यांचे बळी जात राहतात. मग यावर शेवटचा – जो काम करेल अशी शक्यता आहे असा उपाय कोणता – तर तो अश्या गटांशी चर्चा करणे.

पॉवेल हा अश्या काही अतिरेकी संघटना आणि सरकार यांच्यात मध्यस्थी करणाऱ्या संघटनाशी सबंधित असल्यान सबंध पुस्तकात जगभरची अनेक उदाहरण तो देतो – ज्यात श्रीलंकेतील लिट्टे (LTTE) अतिरेक्यांपासून ते कोलंबियातील फार्क (FARC)अनेक संघटनांचा समावेश आहे. पण यातच जेव्हा जोनाथन म्हणतो की चर्चा हाच अंतिम उपाय आहे – त्यातच श्रीलंकेतील दहशतवाद हा तेथील सरकारन बळ वापरूनच मोडून काढला हे उदाहरण वाचकांच्या समोर येत आणि वाचक गोंधळात पडतो. जोनाथन म्हणतो की अस करताना मानवाधिकारांची पायमल्ली होते आणि अनेक निरपराध लोकांचे बळी जातात.

जोनाथन जे म्हणण मांडतो ते आयसीस सारख्या संघटनांना कस लागू होणार हाही प्रश्न पडतो. ज्या संघटनेच उद्दिष्ट जग इस्लामी करणे अस आहे – त्यांच्याशी सरकार कुठली चर्चा करणार. बर आयसीस सारख्या संघटना आणखी एक नवीन प्रश्न समोर उभा करतात तो म्हणजे त्याचं जागतिक रूप – फ्रान्चैजी मॉडेल. आत्ता पर्यंतच्या अनेक अतिरेकी संघटनांना जरी बाहेरून पाठींबा असल्या तरी संघटना प्रत्यक्षात प्रादेशिक किंवा फारतर त्या त्या भागापुरत्या मर्यादित होत्या. आयसीस या नियमाला देखील अपवाद आहे. या पार्श्वभूमीवर जोनाथनन मांडलेल्या भूमिकेविषयी प्रश्न उभा राहतो.

पण अनेक उदाहरणांतून तो जे म्हणणं मांडतो तेही पूर्ण दुर्लक्ष करण्यासारख नाही. नैतिक प्रश्न कसे सोडवायचे, नागरिकांना हे कस समजवायचं याचा तो साकल्यान विचार करतो. शिवाय या अश्या चर्चेत सुरवातीपासून ते शेवटपर्यंत असणारे टप्पे आणि वेगवेगळ्या टप्प्यावर असणारे धोके हेही तो चांगले मांडतो. लेखक स्वतः आयरिश शांतता चर्चेत सहभागी असल्यामूळ अर्थातच त्याचे संदर्भ थोडे जास्त आहेत.

पुस्तक – Talking To Terrorists

लेखक – जोनाथन पॉवेल

प्रकाशन – पेंग्विन बुक्स किंमत – ३९९/- रु.

Basic Economics – Thomas Sowell

Basic Economics – Thomas Sowell

युद्ध चालू असताना जखमी सैनिकांसाठी आलेल्या वैद्यकीय पथकापुढ एक गंभीर पण तातडीन सोडवावा लागणार असा प्रश्न असतो – तो म्हणजे उपलब्ध औषधापैकी कुठल्या सैनिकाला किती प्रमाणात द्यायचं – जे सैनिक खूपच गंभीर जखमी आहेत आणि त्यांची वाचण्याची शक्यता खूप कमी आहे त्यांना, ज्यांना तातडीन उपचार मिळाले तर पुन्हा बरे होऊन लढू शकतील त्यांना का ज्यांना उपचार नाही मिळाले तरी ते जिवंत होतील आणि बरे होतील त्यांना. युद्ध भूमीवर कधीही डॉक्टर, परिचारिका, इतर सहकर्मी दल किंवा औषध यांचा अमाप पुरवठा नसतो.

मर्यादित संसाधनांचे अनेक उपयोग असताना कुठल्या उपयोगाला प्राधान्य द्यायचं हा अर्थशास्त्रातील मूळ प्रश्न वरील परिस्थिती अचूक विषद करते. अर्थशास्त्र म्हणजे पैसे आणि त्याच्याशी संबंधित गोष्टी असा समज ज्यांचा अर्थशास्त्राशी संबंध आलेला नाही अश्या लोकांचा असतो. पण अर्थशास्त्र म्हणजे एकंदरीत मर्यादित उपलब्ध संसाधनांचे बहुविध उपयोग आणि त्याचे मानवी समाजावर होणारे परिणाम याचं अत्यंत साध्या भाषेत विश्लेषण केल आहे अर्थशास्त्रज्ञ थॉमस सॉवेल यांनी त्यांच्या Basic Economics – A common sense guide to Economy या पुस्तकात.

या पुस्तकाच बलस्थान म्हणजे सहसा कुठल्याही अर्थशास्त्राशी संबंधित पुस्तकात असणाऱ्या अनेक आकृत्या आणि आलेख यांना देण्यात आलेला फाटा. सगळ्या संकल्पना या साध्या सोप्या भाषेत मांडल्यामूळ इंग्रजी समजणाऱ्या कुणालाही सहज समजातील अश्या. भारतीयांसाठी महत्वाच म्हणजे या पुस्तकात अनेक भारतीय उदाहरण असल्यामूळ आपल्याला संकल्पना समजायला आणखी सुकर होतं.

पैसे म्हणजे एखादी वस्तू किंवा साध्य नसून दोन अनोळखी व्यक्ती किंवा समूह यांना व्यवहार करायला बर पडाव म्हणून उत्क्रांतीत उपलब्ध झालेलं एक साधन आहे. अशी कल्पना करा की तुम्हाला रिक्षान एखाद्या ठिकाणी जायचं आहे पण तुमच्याकड डझनभर आंबे आहेत, जे तुम्ही रिक्षाचालकाला देऊ शकता. पण त्याला जर आंबे नको असतील आणि मोसंबी हवी असेल तर दोघंही काहीतरी देण्यासारखी गोष्ट असली – तुमच्याकड आंबे आणि त्याच्याकड सेवा – तरी तो व्यवहार होणार नाही.

कुठल्याही काळात उपलब्ध मर्यादित संसाधनांचा कार्यक्षम उपयोग होतो किंवा नाही यावर त्या समाजाची प्रगती किंवा अधोगती अवलंबून असते. यांमध्ये विविध व्यवस्था – भांडवलवाद, साम्यवाद या कश्या काम करतात आणि त्याचे होणारे परिणाम संबंधित समाजाच्या परिस्थितीवर कसे दिसून येतात हे थॉमस सॉवेल यांनी फार सोप्या पद्धतीन दाखवून दिल आहे.

अर्थशास्त्र म्हणजे काहीतरी जडजंबाळ शास्त्र नसून आपल्या रोजच्या आयुष्यातील घडामोडींशी त्याचा कसा घनिष्ठ संबंध आहे हे आपल्याला कळत. सेवांच्या आणि वस्तूंच्या किमती कमी किंवा जास्त कशा होतात, त्यावर सरकारी नियंत्रण आणायचे प्रयत्न केल तर काय होत, जर त्यावर कुणाच नियंत्रण नसेल तर काय होत, महाग म्हणजे काय स्वस्त म्हणजे काय अश्या अनेक संकल्पना उदाहरणांसहीत लेखकान हाताळल्या आहेत.

रोजगार, रोजगार निर्मिती, वेतन, वेतनवाढ त्यात सरकारी हस्तक्षेपामूळ होणारे परिणाम यावरील विचार स्पष्ट व्हायला अर्थशास्त्र कळून घेतल्यान मदत होते. कनिष्ठ किंवा मध्यमवर्गीय लोकांना उपयुक्त वाटणाऱ्या गोष्टी उदाहरणार्थ किंमत नियंत्रण या प्रत्यक्षात त्याच सर्वसामान्यांच्या नुकसानीला आणी प्रगती न होण्याला कश्या कारणीभूत ठरतात तसेच उत्पादकता कमी करून एकूणच समाजाच्या प्रगतीला कश्या मारक ठरतात हेदेखील कळत.

या सगळ्या आणि इतर अनेक महत्वाच्या अर्थशास्त्रीय संकल्पना समजून घ्यायच्या असतील तर हे पुस्तक महत्वाच आहे. लेखक हे सध्या स्टॅन्फर्ड विद्यापिठातिल हूवर इंस्टिट्युशन इथ कार्यरत आहेत.

Wealth, Poverty and Politics – Thomas Sowell

Wealth, Poverty and Politics – Thomas Sowell

“आजच्या दिवशी जगातले सगळे अर्थशास्त्रज्ञ अंतर्धान पावले तरी या जगाला काहीही फरक पडणार नाही.” अस अर्थशास्त्रज्ञ मंडळींबद्दल ऐकल होत. दुसर म्हणजे हा विषय खूप किचकट आणी आपल्या बुद्धीला न समजणारा, रटाळ असावा अस उगाचच मत होत.

बेसिक इकोनोमिक्स हे Thomas Sowell या एका अमेरिकन अर्थशास्त्रज्ञाच पुस्तक वाचल्यावर हे मत थोडस बदलल. अर्थशास्त्र हे रटाळ नसून उलट त्याचा अभ्यास हा सर्व आर्थिक आणि वयोगटातील लोकांच्या आयुष्याशी निगडीत आहे अस लक्षात आल. मग त्यानंतर त्याचीच इतर पुस्तक वाचावी अस ठरवलं. त्याच मालिकेतील Wealth, Poverty and Nations हे पुस्तक.

एखादा व्यक्तीसमूह किंवा देश हा आर्थिकदृष्ट्या का यशस्वी होतो आणि त्याच वातावरणात (environment) इतर समूहांची किंवा देशांची प्रगती का होत नाही या मागच्या कारणांची उकल करायचा या पुस्तकात प्रयत्न केलेला आहे. त्याचबरोबर आर्थिक विषमता आणि ती दूर करण्याचे प्रयत्न यावरही साकल्यान विचार केलेला आहे. त्यात महाराष्ट्रातील मराठी पासून ते दक्षिण अमेरिकेतील वेगवेगळ्या देशापर्यंत अनेक उदाहरण आहेत.

थोमास सोवेल यांनी पुराव्यांसह मांडलेल्या संकल्पना आणि चालू काळात राजकीय दृष्ट्या बरोबर (politically correct) संकल्पनांवर उभ केलेलं प्रश्नचिन्ह यामूळ त्यांना वादग्रस्त देखील मानल जात. गौर वर्णीय आणि कृष्ण वर्णीयांच्यात असलेल्या आजच्या आर्थिक दरीला वर्णभेद नव्हे तर कृष्णवर्णीय समाज स्वतः आणि त्या समाजाच वेगळेपण जपण्याच्या नावाखाली त्यांना इतर गटांपासून वेगळ ठेवणारे गोरे आणि काळे पुढारी जबाबदार आहेत अस लेखकाच म्हणण आहे. या दोन गटातील आर्थिक आणि सामाजिक दरी दूर करण्याच्या प्रयत्नामुळ त्या समाजाचा फायदा न होता उलट नुकसानच झाल आहे.

सामाजिक न्याय – Social Justice

सामाजिक न्याय – social justice आणि संपत्तीच समान वितरण या संकल्पनांवर देखील एक भल थोरलं प्रश्न चिन्ह लेखकान उभ केल आहे. दोन गटात आर्थिक दरी असणे हे नैसर्गिक आहे हे उदाहरणासहीत आणि ती दरी दूर करण्याच्या कृत्रिम उपायांमुळ समाजच नुकसानच होत. उदाहरणार्थ कृष्णवर्णीय समाजाला जे आरक्षण मिळाल त्यातून समाजाची स्पर्धा करण्याची क्षमता कमी झाली – कारण स्पर्धा करण्याची गरज नव्हती. याचबरोबर त्या समाजाच्या पुढाऱ्यांनी सतत समाज हा वर्णभेदाचा बळी आहे आणि त्याची भरपाई समाजान – गौरवर्णीय लोकांनी केली पाहिजे (reparations) अस बिंबवल्यामूळ तो समाज स्वतःच्या सर्व समस्यांना गोऱ्यांच कारस्थान समजू लागला. यातून आत्मपरीक्षणाची गरज नाहीशी झाली. अमेरिकेत जे वर्णभेदाच्या स्वरूपात आहे ते जगात इतर ठिकाणी इतिहासात वेगवेगळ्या काळात झालेलं आहे. एखादा समाज घटक हा इतर समाजाच्या सर्व समस्यांना कारणीभूत आहे अस ठसवल की त्या खलनायक ठरवल्या गेलेल्या गटाविषयी दुर्भावना वाढून त्याची परिणती दुसऱ्या महायुद्धातील ज्यूंच्या वंशविच्छेदाच्या घटनांप्रमाणे होते.

आज यावर भाष्य करताना आजच्या परिस्थितीबद्दल बोलताना लेखक सोवेल म्हणतात की आज अनेक पुरावे उपलब्ध असताना देखील स्पष्ट बोलण्याची चोरी आहे. उदाहरणार्थ कृष्णवर्णीय लोकांच्या आजच्या परिस्थितीला गोरे लोक नव्हे तर स्वतः कृष्णवर्णीय गट जबाबदार आहेत अस स्पष्ट मत व्यक्त करण म्हणजे व्यावसायिक आत्महत्या करण्यासारख आहे. इथ लेखक स्वतः कृष्णवर्णीय आहे हे लक्षात घेण गरजेच आहे. वर्णभेद हे एक सत्य होत आणि त्याचे पुरेसे पुरावे उपलब्ध आहेत. पण त्याच्या उच्चाटनासाठी म्हणून जे उपाय केले गेले त्यातून फायदा व्हायच्या ऐवजी नुकसानच जास्त झाल आहे.

हे सगळे विचार मांडताना सोवेल यांनी जगभरातील वेगवेगळ्या कालखंडातील वेगवेगळ्या लोकसमुहांचा, त्यांच्या प्रगती-अधोगतीची उदाहरण माहिती दिली आहे.

संपत्तीची समान वाटणी करण्याची मागणी करणारे, दुसऱ्या बाजूला यातून जर कृती झाली तर ती दुसऱ्या काही गटावर अन्याय करणार असून ती अनुत्तेजकतेला (inefficiency-underperformance) प्रोत्साहन देते ज्यातून सर्वच समाजच नुकसान होईल याकड पूर्ण दुर्लक्ष करतात.

अर्थशास्त्र म्हणजे अपुऱ्या संसाधनांच्या वापराचा अभ्यास. असा अभ्यास करताना लेखक एखाद्या समूहाच्या प्रगतीची वगवेगळी कारण मग ती भौगोलिक असतील, राजकीय असतील किंवा त्या समूहाच्या नीतीमूल्यांशी संबंधित असतील, यांचा सविस्तर उहापोह करतात.

मग दक्षिण अमेरिकेत गेलेल्या ग्रीक आणि स्पॅनिश लोकांपेक्षा जर्मन आणि इटालियन लोकांची प्रगती असेल, भारतातन जगभर गेलेल्या मारवाडी लोकांची प्रगती असेल किंवा चीनी लोकांची मलेशिया आणि फिलिपिन्स मधली प्रगती असेल. मानवी भांडवल हा एक अत्यंत महत्वाचा भाग त्या त्या समाजाच्या प्रगतीत आहे.

आताच्या परिस्थितीच विश्लेषण करताना समस्यांचा कार्यकारणभाव वेगळ्या दृष्टीकोनातून पाहायला बरीच मदत झाली. प्रथमदर्शी चांगले वाटणारे राजकीय निर्णय दीर्घकालीन परिणाम आणि अश्याच निर्णयांचे इतरत्र झालेले परिणाम यांचा विचार करता चुकीचे वाटू लागतात.

या पुस्तकाचे बलस्थान म्हणजे सोपी भाषा आणि असंख्य उदाहरणं.

पुस्तक – Wealth, Poverty and Politics

लेखक – Thomas Sowell

प्रकाशन – Blackstone Publishing

इथ ऐकता येईल – Storytel

इथून विकत घेता येईल – Amazon

मैत्री

अस नक्की कधी झालं, का झालं सांगता येणार नाही, पण झालं एवढ खरं. आता पाहिलं की वाटत खूप अंतर आहे. वास्तविक मी आठवणीत रमणारा नाही. पण तरीही प्रश्न मात्र पडतो. अर्थात प्रश्न पडला तरी पुन्हा जाऊन ते क्षण जगावे वगैरे उबळ तीव्रतेनच काय पण साधी देखील येत नाही. झाल ते झाल. त्यावेळच्या परिस्थितीनुसार सगळे एकत्र आलो दुसर म्हणजे हे चालू असताना आपण आता “पोरवयाचे” राहिलो नाही एवढ पुढ आलो असा गमतीशीर विचारही डोकावून जातो.

मित्र आपल्याला निवडता येतात नातेवाईक निवडता येत नाहीत वगैरे म्हणतात. पण आता मागं वळून पाहिल्यावर त्यावेळेला केलेली मैत्री ही जाणीवपूर्वक केलेली नव्हती हेही कळत, त्यामुळ हे सगळे विचार लिहिणारे लोक हे कायम माग बघूनच झालेल्या गोष्टीचा अन्वयार्थ लावायचा प्रयत्न करत असावीत अस वाटत. मैत्री झाली. का झाली, कशी झाली, कुठल्या क्षणी झाली, कुठल्या विचारामुळ झाली यातल्या कुठल्याही प्रश्नाच उत्तर देता येणार नाही. पण कुठल्यातरी एका क्षणी तो/ती अनोळखी असल्याचही आठवत आणि मग पुन्हा रात्री दोन वाजता मुद्दामून उठवून त्रास देण्याईतपत जवळीक झाल्याचही आठवत. या दोन्हीच्या मधला प्रवास कसा झाला आणि तिथपासून ते ‘आज रविवार आहे नको मेसेज करायला’ इथपर्यंतचा प्रवास कसा झाला हे नाही सांगता येणार. झाला हे नक्की कारण ह्या तिन्ही घटना स्पष्ट वेगळ्या ओळखता येतात.

अगदी समविचारी होतो असही नाही आणि अगदी विरोधी विचारी होतो असही नाही. या सगळ्यात कसले का होईना पण विचारी असल्याचा आरोप आहे, पण ठीक आहे. एखादा/एखादी ठीक आहे किंवा सहन करणेबल आहे किंवा डोक उठवत नाहीन एवढा क्रायटेरिया पुरेसा असायचा किंवा असावा – कारण हे सगळ सिंहावलोकन झाल. तेव्हा इतका स्पष्ट विचार केला नव्हता, तो करायची अक्कल नव्हती (आज आलीय अस नाही पण तेव्हापेक्षा आज जास्त अक्कल आहे अस समजून स्वतःचा अहंकार कुरवाळायाची फुकट संधी का सोडा). पण कुठतरी एकमेकाशी घट्ट जोडले गेलो. मग एकमेकावर अधिकार देखील गाजवले जाऊ लागले आणि तितक्याच हक्कान ते गाजवू दिले जाऊ लागले. यातलं काहीच जाणीवपूर्वक म्हणता येणार नाही.

माथं फिरल्यावर राग काढायसाठी मोक्कार शिव्या द्यायला आणी कधीतरी हताशपणाची जाणीव झाली की मनसोक्त रडायला हक्काचे खांदे मिळाले. हळूच त्या वयाला साजेश्या गुपितांनीदेखील जन्म घेतला आणि ती ठेवायला, कधी खोटं खोटं नको म्हणत फोडायला तोंड देखील मिळाली. आपण जगाला शिंगावर घेऊ शकतो ही भावना देखील खोलवर रुजली. आणि तसं तेव्हा करता आलं असत असही वाटत. काहींनी घेतलं देखील. एकमेकांची मन दुखावणे हेही काही विशेष नव्हत कारण दुखावालेली मन जोडायला फारतर एखादी मिसळ नाहीतर कोल्ड कॉफी पुरेशी असायची.

काही वैयक्तिक गोष्टी वरवर कितीही लपवून ठेवाव्याश्या वाटल्या तरीदेखील पुन्हा त्या सांगितल्यावाचून राहवत नसे. घरच्यांपेक्षा भक्कम आधार असणारे हे भुरटे/भुरट्या प्रश्न न विचारता बरोबर उभे राहणारे लाज, लज्जा, अब्रू, शरम माहित नसणारे कुठ आणि कधी हरवले ते कळलंच नाही. घरचे लोक तू तरी समजाव याला/हिला अस टोळक्यातल्या म्हसोबा आणी सटवायांना साकड घालायचे आणि ‘फिरा बोंबलत गावभर’ म्हणून शिव्याही घालायचे.

अर्थात ती वयानुसार तथाकथित आलेली अक्कल चांगल झाल की वाईट असाही प्रश्न आहे. कारण ती नव्हती तेव्हा पर्सनल स्पेस ही भानगड नव्हती आणि त्यामुळ तिच्यात घुसखोरी करण्याची संकल्पनाच अस्तित्वात नव्हती. आता ती स्पेसही खूप मोठी झाली. तेव्हा अहंकार एवढे अणकुचीदार नव्हते. ते वाढत्या वयाबरोबर धारदार होत गेले आणि इजा देखील करू लागले.

आता पुढ काय बोलायचं असा जर प्रश्न पडत असेल तर त्या नातेसंबंधात राम नाही अस फार पूर्वीच शिकलो होतो. टोळक्यात असताना काय बोलायचं असा प्रश्न कधी पडलाच नव्हता. विषयांची ददात नव्हती किंवा विषय असलाच पाहिजे अशी सक्ती नव्हती. केवळ बरोबर असणे पुरेस असायचं. आणि आता मात्र काय बोलायचं असा प्रश्न भला मोठा आ वासून समोर उभा राहतो.

या सगळ्यात वय वाढल्यामुळ झालेल्या काही गोष्टी असतील नक्कीच. पण एक महत्वाची गोष्ट हरवल्याच वाईट वाटत ती म्हणजे विश्वास. कुणीही कुणाचाही फारसा विश्वासघात न करतादेखील हा विश्वास मात्र मेला. बाकी काही कमावल्याच आणि गमावल्याच जितका आनंद आणि दुःख होत नाही तेवढ हा विश्वास न उरल्याच मात्र होत. एका भोसडीच्यावर डोक्यावरच छप्पर गमावण्याचा प्रसंग आला तरी त्याला जेव्हा हाक मारावीशी वाटली नाही यातच त्या मेलेल्या विश्वासाचा तेरावा झाला हेदेखील आज विचार करताना कळतं आणि आम्ही मेलो होतो का हा प्रश्न विचारायचं धाडस होत नाही.

सगळ्यांच अस होत असेल का, अस कधीतरी वाटत असेल का? काय माहीत! बहुतेकांनी नवीन विश्रांती स्थळ शोधली असतील, मीही शोधली आहेतच. त्यात आनंदही मिळतो, नाही अस नाही. हे सगळ नैसर्गिकच असाव. योग्य-अयोग्य ठरवायची किंवा प्रत्येक गोष्टीला व्याख्या करून आत बाहेर करायची गरज आहे अस नाही. रंगाच्या प्रत्येक छटेला स्वतंत्र अस्तित्व असण्याचा अधिकार आहे. त्यांची वर्गवारी करणारे आपण कोण. वर्गवारी हा आपण आपल्या जग समजून घेण्याच्या धडपडीपायी केलेला प्रयत्न आहे.

तो काळ परत यावासा वाटतो का असा प्रश्न विचारला तर आतून ‘नाही’ अस स्पष्ट उत्तर येत. नवीन किनारे शोधायला तारू समुद्रात नेण्याची जाणीव प्रकर्षान होते आणि माहित असलेले किनारे सोडले नाहीत तर ते शक्य नाही हे लख्ख दिसतं. फक्त, कधी ते तारू भरकटून किंवा वाऱ्या-वादळान फुटलंच तर, आपला देखील एक हक्काचा किनारा होता अस म्हणता याव अस मात्र वाटत राहत.